Македонија е плодна почва за микро-бизниси, за самовработување, за „еден човек-еден бизнис“, но истовремено е сурова, понекогаш и немилосрдна средина за фирми што сакаат да пораснат, да вработат повеќе луѓе, да инвестираат и да излезат чекор подалеку од локалниот пазар. И тоа не е впечаток. Тоа е структура.
Во Македонија е релативно лесно да отвориш фирма. Процедурите се поедноставени, трошоците за регистрација се ниски, а за микро-бизнисите постои простор да се „снаоѓаат“ во системот.
Мал дуќан, онлајн-продавница, занаетчиска работа, услуга што ја работи еден човек од дома – сето тоа функционира, често и солидно. Даночните обврски се предвидливи, контролите ретки ако не си видлив, а административниот апарат има навика да ги заобиколува најмалите играчи. Не од политика, туку од практичност. Така полесно е за сите.
„Микро-бизнисите преживуваат затоа што системот не ги гледа како закана, ниту како сериозен извор на приходи што мора строго да се контролира“, објаснуваат економски аналитичари.
Со други зборови, додека си мал, си позади радарот. И тоа е удобна позиција.
Но проблемот почнува таму каде што завршува комфорот на малото. Штом фирмата ќе почне да расте, да вработува, да купува опрема, да пријавува поголем промет, системот одеднаш станува многу заинтересиран. И многу потежок.
Даночните оптоварувања растат побрзо од профитот, инспекциите стануваат почести, а административните барања се множат како да некој ги копира. Одеднаш, сопственикот не е претприемач, туку администратор со полно работно време.
Експертите предупредуваат дека токму оваа фаза – преминот од микро во мало и средно претпријатие е најризичната точка за домашните компании. Не поради пазарот, туку поради системот.
„Имаме држава што знае да толерира мали, но не знае да поддржи раст“, велат познавачи на бизнис-климата.
Растот, наместо да биде награден, често се казнува со дополнителни обврски, нејасни правила и чувство дека секој чекор напред носи нов товар на грб.
Финансирањето е уште една болна точка. Микро-бизнисите се снаоѓаат со лични заштеди, позајмици од семејството, понекогаш и со минимални кредити.
Но растечките компании имаат потреба од сериозен капитал. Тука банкарскиот систем станува воздржан, каматите остануваат високи, а условите – ригидни.
Државните програми, пак, често се бирократски комплицирани, бавни и непредвидливи. Некои добиваат, некои чекаат, некои се откажуваат на половина пат… и никој не знае зошто баш така.
Потоа доаѓа човечкиот фактор. Македонија има хроничен недостиг од квалификувана работна сила, особено во занаетчиски, технички и ИТ-профили.
Микро-бизнисот може да преживее со еден човек што знае сè. Растечката компанија мора да гради тим. А тимови се градат со пари, со стабилност и со перспектива. Кога младите заминуваат, а системот не нуди сигурност, компаниите остануваат заглавени – не мали, ама не доволно големи за да бидат конкурентни.
„Растечките фирми се меѓу чеканот и наковалната – преголеми за да бидат невидливи, премали за да имаат системска поддршка“, велат познавачи на состојбите.
И токму тука се губат најмногу потенцијали. Фирми што можеле да станат регионални играчи остануваат локални. Или се продаваат. Или се гасат. Или едноставно престануваат да растат, намерно. Се враќаат чекор назад, во зоната на „удобно мало“. Не затоа што немаат амбиција, туку затоа што така е побезбедно.
Овој модел создава економија со многу ситни бизниси и малку стабилни средни компании. А без средна класа на фирми, нема ниту стабилен раст, ниту отпорна економија.
Тоа е како куќа без носечки ѕидови – стои, ама првата посериозна криза ја разнишува… и сите се чудат зошто.
Познавачите се согласни во едно: проблемот не е во претприемачкиот дух. Тој постои, и тоа силен. Проблемот е во систем што не прави разлика меѓу раст и злоупотреба, меѓу развој и „голем профит“.
Сè е ставено во ист кош. А кога така ќе ги измешаш работите, најмногу страдаат оние што сакаат да играат по правила.
И додека микро-бизнисите ќе продолжат да никнуваат, често иновативни, снаодливи и жилави, растечките компании ќе продолжат да одат по тенка линија.
Некои ќе издржат. Некои ќе се скршат. А многу, едноставно, ќе одлучат да не растат. И тоа можеби е најголемиот пораз… не се гледа веднаш, ама се чувствува со години.
Б.З.М.
