Да бидеш самовработен денес, барем на хартија, звучи како слобода. Слободно време, сам си свој газда, сам си ја кроиш платата, сам си ја одредуваш насоката. Во пракса, меѓутоа, приказната е далеку посложена, понекогаш и сурова. Исплатливоста не се мери само со бројките на крајот од месецот, туку со заморот, ризикот, несигурноста и со фактот дека, ако утре нешто тргне наопаку – нема кој да те покрие.
Во Македонија бројот на самовработени последниве години расте. Дел од луѓето влегоа во тоа од нужда, дел од инает, дел затоа што пазарот ги истурка од класичните работни места.
Аналитичарите велат дека трендот не е случаен: платите тешко го следат растот на трошоците, а самовработувањето често се гледа како обид да се „скрати посредникот“. Но, тука почнува првата заблуда. Посредникот не исчезнува, туку само менува форма.
Самовработениот денес плаќа придонеси, даноци, сметки, кирија, опрема, софтвер, маркетинг, па дури и сопствено боледување. Нема платен одмор. Нема 13-та плата. Нема регрес. Сè што ќе заработи мора внимателно да го подели меѓу тековни трошоци и резерви, затоа што лош месец секогаш демне зад аголот.
„На хартија изгледа дека заработуваш повеќе, но реално си постојано на нула, или чекор пред неа“, велат познавачи на малите бизниси.
Финансискиот момент е само еден дел од равенката. Другиот е психолошки. Самовработениот нема луксуз да се исклучи. Работата оди дома, на телефон, на одмор, во глава. Дури и кога нема работа – има грижа дека нема работа. Оваа постојана тензија, според експерти за труд и ментално здравје, е една од причините зошто многумина се враќаат на класично вработување, иако платата таму е пониска. Мирот, велат, станал луксуз.
Но, да бидеме искрени, има и друга страна. За одредени профили, самовработувањето е реално поисплатливо.
Занаетчии, ИТ-услуги, дигитален маркетинг, креативни индустрии, консултантски услуги – тука разликата се чувствува. Кога пазарот те препознава и кога имаш стабилни клиенти, самовработувањето може да донесе приходи што класичната плата тешко ги достигнува.
„Клучот не е дали си самовработен, туку дали си побаран“, нагласуваат економските аналитичари.
Проблемот е што многумина влегуваат неподготвени. Без пресметка, без план, со идеја дека ќе биде полесно отколку што е. А системот не простува грешки.
Каснење со придонеси, пад на приходите, неисплатен клиент – сето тоа се претвора во проблем што нема со кого да го поделиш. И тука исплатливоста почнува да се топи, тивко, месец по месец…
Дополнителен товар се честите промени во регулативата и административните обврски. За еден човек што работи сам, секој нов формулар е изгубен час, секоја нова обврска е дополнителен стрес.
Познавачите на економската политика предупредуваат дека државата често зборува за поддршка на самовработените, но ретко навистина им ја олеснува работата. Помошта најчесто доаѓа доцна, или со услови што не одговараат на реалноста.
Значи, дали е исплатливо? Одговорот не е ни „да“ ни „не“. Зависи од тоа што работиш, колку си дисциплиниран, дали имаш резерви, дали можеш да издржиш периоди без приход и дали си спремен да прифатиш дека сигурноста е заменета со слобода, а слободата – со ризик. Некои го носат тоа лесно, други тешко. Трети мислат дека ќе можат, па сфаќаат дека не…
Едно е сигурно: самовработувањето денес не е романтична приказна за независност. Тоа е сериозна, често осамена борба, во која исплатливоста не се гледа веднаш. Понекогаш доаѓа по години, понекогаш никогаш. А понекогаш, едноставно, сфаќаш дека слободата има цена што не си подготвен да ја плаќаш. И тука приказната за „свој газда“ добива сосема поинаков тон.
Б.З.М.
