Странските инвеститори во последните години сè почесто го гледаат Балканот со крената веѓа, не со ентузијазмот од пред една деценија, туку со тивка резерва што тешко се прикрива.
Не станува збор за еден настан или една земја, туку за акумулирано чувство дека регионот влегува во период на неизвесност што тешко се пресметува во табели и бизнис-планови.
„Капиталот не бега од ризик, туку од непредвидливост“, вели еден странски консултант за инвестиции кој со години работи на Балканот.
Неговите зборови се повторуваат, речиси идентично, и во разговори со инвеститори од Германија, Италија и Турција.
Политичката нестабилност, честите изборни циклуси, недоречените реформи и променливите правила на игра создаваат впечаток дека секоја одлука е привремена – денес важи, утре можеби не. А бизнисот не сака „можеби“.
Дополнителен проблем е правната сигурност, или поточно – перцепцијата за неа.
Иако на хартија многу земји од регионот нудат солидни законски рамки, во пракса инвеститорите често се соочуваат со долги судски постапки, нејасни толкувања на прописите и администрација која знае да биде… па, тврдоглава.
„Кога една дозвола чекаш девет месеци, а во соседна земја ја добиваш за девет недели, изборот е јасен“, вели извор од една европска производствена компанија која неодамна го стопирала проширувањето на Балканот.
Геополитиката, исто така, не помага. Војната во Украина, затегнатите односи меѓу големите сили и сè погласните поделби во Европа го туркаат Балканот во незгодна позиција – премногу близу до кризите, а недоволно цврсто вкотвен во стабилните интеграции.
Инвеститорите тоа го читаат како дополнителен ризик, дури и кога конкретната земја нема директна врска со конфликтите. Перцепцијата, повторно, си го прави своето.
Економист од регионална банка забележува уште една работа што ретко се кажува гласно: недостатокот од квалификувана работна сила.
Масовната емиграција, стареењето на населението и образовните системи кои тешко се прилагодуваат на потребите на современата економија прават инвеститорите да се прашуваат – кој ќе работи утре?
„Фабриката не е проблем да се изгради. Луѓето се“, вели тој.
Има и уште нешто, помалку опипливо, но присутно. Замор. Балканот со години се продава како „следната голема можност“, регион во подем, пазар што само што не експлодира.
Кога тие приказни премногу долго остануваат приказни, инвеститорите почнуваат да бараат други мапи. Не затоа што Балканот нема потенцијал, туку затоа што потенцијалот без конзистентност не се смета како гаранција.
Сепак, тоа не значи дека странскиот капитал си заминува засекогаш. Напротив, многумина внимателно набљудуваат, чекаат сигнали – јасни, стабилни, долгорочни.
Б.З.М.
