Минималната плата на хартија изгледа како јасна, прецизна бројка. Утврден износ, законски гарантиран, редовно усогласуван со инфлацијата и со растот на трошоците за живот.
Но прашањето што сè почесто се поставува, и тоа не само во кафулињата туку и во сериозни економски кругови, е колку таа плата навистина „вреди“ кога ќе се соочи со секојдневието.
Во реалниот живот, минималната плата не се троши во проценти и статистики, туку во продавници, аптеки, автобуси, шалтери. Таа се претвора во кирија, сметки, храна и, ако остане нешто, за нормален живот.
Токму таму почнува да се гледа нејзината вистинска тежина – или, како што велат упатените, нејзината празнина.
Економските аналитичари со кои разговаравме укажуваат дека номиналниот раст на минималната плата често создава илузија на напредок.
„Бројката расте, но куповната моќ не го следи тој ритам“, велат тие.
Во услови на постојано поскапување на основните производи, секое зголемување брзо се апсорбира од пазарот, оставајќи го работникот повторно на истата почетна позиција.
Кога ќе се одземат трошоците за домување, кои во многу градови одамна ја надминаа разумната граница, и редовните сметки за струја, вода и греење, од минималната плата останува сума што тешко може да се нарече простор за живот. Повеќе наликува на преживување.
Храната, која формално спаѓа во основни потреби, станува променлива категорија – се купува помалку, поевтино, со постојано калкулирање. Некои работници признаваат дека веќе не планираат месечно, туку неделно. А понекогаш и ден за ден.
Познавачите на социјалните политики предупредуваат дека минималната плата одамна ја изгубила функцијата на заштитен механизам.
„Таа треба да обезбеди достоинствен живот, не само физичко опстанување“, велат тие, додавајќи дека во моментов таа служи повеќе како сигнал отколку како реална поддршка. Сигнал дека системот препознава проблем, но не го решава до крај.
Посебен проблем е што минималната плата сè почесто станува и „референтна“ плата. Работодавците ја користат како основа, а не како исклучок, што создава притисок надолу врз целиот платен систем.
Така, и оние што формално не земаат минималец, во пракса живеат со слични ограничувања. Разликата е козметичка, не суштинска.
Во разговорите со експерти често се спомнува и психолошката димензија. Кога човек знае дека, без оглед на трудот, месецот секогаш ќе заврши со минус или со нула, мотивацијата се троши побрзо од парите. Се губи чувството дека трудот има вредност. А тоа, како што предупредуваат, е опасно не само за поединецот, туку и за целото општество.
На крајот, реалната вредност на минималната плата не се мери со бројката што стои во законот, туку со тоа колку слобода му остава на човекот откако ќе ги подмири основните потреби.
Во моментов, таа слобода е речиси симболична. Толку мала што често исчезнува уште пред да се забележи… или едноставно никогаш и не стигнува.
Б.З.М.
