Кога парите не стигнуваат до крајот на месецот, кратењето ретко почнува од она што е „видливо“. Никој прво не се откажува од киријата, сметките за струја или од храната. Таму нема простор за маневар. Но веднаш под површината, во оние тивки ставки што не викаат гласно, почнува вистинската ерозија на стандардот.
„Најпрво се кратат работи што формално не се неопходни за преживување, но се клучни за квалитет на живот“, објаснуваат економски аналитичари.
Културата, рекреацијата, личната грижа – тие исчезнуваат без голема драма. Киното, театарот, книгата, краткото кафе со пријателите стануваат луксуз кој се одложува „за подобри времиња“. А тие подобри времиња, барем засега, не се на повидок.
Во домаќинствата со фиксни приходи, првата жртва често е храната, но не во количина, туку во квалитет. Се купува поевтино месо, се заменуваат свежи производи со преработени, се бираат акции и попусти наместо навики.
„Луѓето јадат, но полошо. Тоа не се гледа веднаш во статистика, ама се гледа во здравјето на долг рок“, велат познавачи на социјалните политики.
Потоа доаѓа кратењето на т.н. невидливи трошоци, стоматологот се одложува, контролниот преглед „ќе почека“, новите очила не се итни. Ова е фаза во која штедењето почнува да има цена што не се мери во пари, туку во последици.
„Кога луѓето штедат на здравје, тоа е сигнал дека финансискиот притисок е веќе сериозен“, предупредуваат експерти.
Интересно е што облеката и обувките често преживуваат подолго од очекуваното. Се носи старото, се крпи, се комбинира. Не затоа што луѓето не сакаат ново, туку затоа што тоа е еднократен трошок што може да се одложи.
Истото важи и за техниката – телефонот што „уште работи“ останува во употреба иако одамна е за замена.
На крај, кога просторот за кратење веќе е исцрпен, се удира по нешто многу посуптилно: по социјалниот живот. Посетите се поретки, славењата скромни, поканите се одбиваат со изговори.
Не затоа што нема желба, туку затоа што секое излегување носи трошок кој веќе не може да се оправда.
Тука, велат познавачите, започнува тивката изолација – моментот кога финансиската несигурност почнува да ја менува и психолошката состојба на луѓето.
И сето ова се случува без големи наслови, без драматични изјави. Само со мали, секојдневни откажувања. Малку по малку. Денес без кино, утре без стоматолог, задутре без викенд-планови.
И некаде на средината од месецот, кога ќе се погледне салдото и ќе се пресмета уште еднаш, станува јасно дека проблемот не е во тоа што луѓето не знаат да штедат. Проблемот е што веќе нема од што да се крати… и тука приказната станува многу потешка.
Б.З.М.
