Секоја криза, без исклучок, има ист редослед на удар. Прво некако тивко, речиси незабележливо, почнува кај оние што и претходно живееле на работ.
Кај луѓето што немаат заштеда, немаат „резерва“, немаат простор за маневар. Тие што и во нормални времиња броеле денови до плата, во криза почнуваат да бројат оброци. И тоа не е случајност, ниту морална категорија, туку чиста економска логика.
Кризите ретко доаѓаат со сирени. Најчесто почнуваат со мали корекции: поскапа струја, поскапо масло, малку повисоки камати, помал број работни часови.
За некого тоа се бројки на хартија. За некого тоа е носење одлука дали да се плати сметка или да се купат лекови.
„Сиромашните немаат перница што ги амортизира ударите. Секој шок директно оди во стомакот“, објаснуваат економските аналитичари.
Во моменти на инфлација, раст на цените или економска неизвесност, оние со повисоки приходи чувствуваат непријатност.
Оние со ниски приходи – преживуваат. Разликата е огромна. Богатите можат да одложат купување, да инвестираат поинаку, да се повлечат чекор назад.
Сиромашните немаат назад. Тие веќе се на дното. И секое поместување на системот, макар и минимално, ги турка под вода.
Познавачи на социјалните политики велат дека кризата не создава сиромаштија, туку ја оголува. Таа само го покажува она што со години се таложело: ниски плати, несигурна работа, краткорочни договори, кредити земени за основни потреби.
Во таква поставеност, први паѓаат оние што немаат стабилност. Работникот на определено време. Самохран родител. Пензионер со минимални примања. Луѓе што немаат финансиска мрежа, ниту институционална поддршка што навистина функционира.
„Кризата е тест за општеството, но и за системот. Ако првите што паѓаат се секогаш истите, тогаш проблемот не е само во кризата“, велат експертите.
И навистина, речиси секој економски потрес го повторува истото сценарио.
Додека се дискутира за макроекономски индикатори, на микро ниво веќе се кратат трошоци за храна, се одложуваат лекарски прегледи, се гасне греење порано…
Особено суров момент е тоа што кризите ги погодуваат сиромашните побрзо, но и подолго. Додека економијата „се стабилизира“, додека бројките повторно изгледаат охрабрувачки, тие што изгубиле работа, здравје или долгогодишна сигурност не се враќаат така лесно. За нив нема автоматско закрепнување. Има долг пат назад, ако воопшто го има.
Во вакви периоди често се слуша фразата дека „сите сме погодени“. Формално, можеби. Реално – не. Некој штеди помалку, некој престанува да оди на одмор. Некој, пак, ја губи основата на секојдневието. Тоа не е иста тежина. Не е ни приближно.
„Кризата не е демократска. Таа не удира рамноправно“, велат познавачи на економските циклуси.
Има уште еден тивок момент што ретко се спомнува. Сиромашните немаат глас. Нивните проблеми не се слушаат веднаш.
Тие немаат време за протести, за анализи, за јавни настапи. Тие се занимаваат со преживување. Па токму затоа кризите прво минуваат низ нив, а дури потоа стануваат „национална тема“.
Кога ќе се повлече линијата, останува непријатното прашање: дали кризата е навистина виновникот, или само огледало.
Огледало во кое се гледа колку едно општество е кревко, колку е неправедно распоредено, колку малку простор имаат најслабите за грешка. И дали нешто учиме од секоја нова криза… или само чекаме следната.
Б.З.М.
