„Сигурна работа“ долго време беше една од најупотребуваните фрази во разговорите за иднината. Родителите ја користеа како заклучок, наставниците како совет, а општеството како тивка гаранција дека ако човек „се фати некаде“, животот ќе тргне по предвидлива линија.
Денес таа фраза звучи поинаку. Не е исчезната, но е испразнета. Како збор што сè уште се изговара од навика, а веќе не значи истото.
Сигурноста порано се мереше едноставно: редовна плата, договор на неопределено, пензија на крајот од работниот век. Денес таа равенка не држи.
Има луѓе со договори, со печат, со канцеларии и картички за влез, а живеат во постојан страв од рационализации, реструктурирања, „оптимизации“.
Се случува фирмата да е стабилна, профитабилна, дури и да расте, а работникот да е заменлив. Или уште полошо, да му биде кажано дека е заменлив.
Експерти за пазарот на трудот велат дека концептот на сигурна работа се распаднал не затоа што луѓето станале помалку вредни, туку затоа што економијата станала побрза, поагресивна и помалку трпелива.
Компаниите повеќе не планираат во децении, туку во квартали. Одлуките не се носат врз основа на лојалност или стаж, туку врз табели, проценти и проекции. Денес си трошок, утре си „вишок“. И тоа без драма, без објаснување… само така.
Паралелно со тоа, државните институции, некогаш симбол на стабилност, ја губат аурата на недопирливост.
Работните места во администрацијата, училиштата, јавните претпријатија, веќе не значат автоматска мирна иднина.
Платите заостануваат зад трошоците за живот, а сигурноста се сведува на тоа дека редовно ќе примаш сума што не ти стигнува. Познавачи на социјалните политики велат дека тоа е новата форма на несигурност: формално си вработен, суштински си ранлив.
Има и друга страна на приказната, за која ретко се зборува.
„Сигурната работа“ често значи стагнација. Години поминати на иста позиција, со иста плата, со ист страв од промена. Луѓе кои остануваат не затоа што им е добро, туку затоа што не смеат да си замислат нешто друго.
Таа психолошка врзаност е можеби највисоката цена. Аналитичарите предупредуваат дека сигурноста, кога е лажна, знае да биде поопасна од ризикот. Те успива, те прави неподготвен, те остава без вештини кога ќе дојде моментот… а тој момент секогаш доаѓа.
Технолошките промени дополнително ја разнишуваат сликата. Професии што до вчера беа барани, денес се автоматизираат. Работни места исчезнуваат тивко, без најава, заменети со софтвер, алгоритам или поевтин модел.
Експерти за дигитална трансформација велат дека проблемот не е во технологијата, туку во уверувањето дека „мојата работа тоа нема да ја допре“. Истата реченица ја изговарале и многу други пред нив.
Во таков контекст, сигурноста повеќе не е поврзана со работното место, туку со човекот. Со тоа што знае, што може, колку брзо учи и колку лесно се прилагодува.
Но тоа е тежок пресврт, особено за општество кое со децении ја градело приказната дека најважно е „да се вработиш“. Денес прашањето е поинакво: што знаеш да правиш ако утре останеш без таа работа?
И токму тука се крши митот. „Сигурната работа“ повеќе не е сигурна затоа што светот околу неа не е сигурен. Затоа што економијата не ветува, туку тестира.
Затоа што стабилноста не се подарува, туку постојано се освојува. И можеби најнепријатниот дел… затоа што многумина тоа го сфаќаат дури кога ќе биде доцна. Или кога веќе мора да почнат од почеток, со чувство дека некој им ја сменил играта без да им каже.
А можеби и никогаш не им била кажана вистината.
Б.З.М.
