Одливот на млади луѓе одамна не е статистичка тема што се вади еднаш годишно, за да се пополни празнина во извештај. Тој е тивка, но постојана сметка што ја плаќаме секој ден. И не е мала.
Само што не доаѓа одеднаш, туку на рати – низ празни училници, празни канцеларии, недостиг од работници, стареење на цели населби… и едно чувство дека нешто суштинско ни се лизга од раце.
На хартија, бројките изгледаат суво. Илјадници млади луѓе што секоја година ја напуштаат земјата во потрага по подобра плата, посигурна иднина, појасни правила.
Но зад тие бројки стои директна финансиска загуба. Експертите предупредуваат дека секој млад човек што заминува претставува инвестиција што државата веќе ја направила, а никогаш нема да ја „врати“.
Основно образование, средно, често и факултет – сето тоа чини. Кога тој млад човек ќе почне да создава вредност, да плаќа даноци и придонеси, тоа го прави во друга држава.
Ние остануваме со сметката, некој друг со добивката.
„Зборуваме за милиони евра годишно кои практично ги подаруваме“, велат економски аналитичари.
И додаваат дека проблемот не е само во директниот трошок за образование, туку во изгубениот потенцијал.
Еден млад инженер, ИТ-стручњак, лекар или занаетчија не носи само плата. Носи идеи, иновации, продуктивност, нови бизниси.
Кога тие луѓе си заминуваат, заминува и можноста за побрз раст. Или, поинаку кажано, економијата станува побавна, потешка, понееластична.
Последиците се чувствуваат и на пазарот на труд. Компаниите сè почесто се жалат дека немаат соодветен кадар. Не дека нема луѓе, туку нема млади што сакаат да останат и да градат тука.
Платите растат, но не поради продуктивност, туку поради недостиг. Тоа, пак, ја крева цената на производите и услугите. Кругот се затвора. На крајот, трошокот повторно паѓа врз граѓаните.
Социјалната цена е уште потешка за мерење. Стареењето на населението ја притиска пензиската и здравствената каса. Помалку млади значи помалку уплати, повеќе корисници.
„Овој модел не е одржлив на долг рок“, предупредуваат познавачи на демографските трендови. Ако продолжи вака, ќе дојдеме до точка кога ќе има премалку работоспособни за да го носат системот. И тогаш… па, тогаш веќе нема лесни решенија.
Она што дополнително боли е фактот што многу од младите не заминуваат со намера засекогаш да се откажат од земјата. Заминуваат „на неколку години“.
Да стекнат искуство, да заработат, па можеби да се вратат. Но времето си прави свое. Се формира живот таму, семејства, деца, кредити. Враќањето станува сè потешко. И некако незабележливо, привременото заминување се претвора во трајно.
Експертите велат дека проблемот не е само во платите. Да, тие се важни. Но подеднакво важни се и институциите, чувството на правда, можноста да напредуваш без „врски“, квалитетот на јавните услуги.
Кога млад човек ќе почувствува дека системот работи против него, а не за него, одлуката да замине станува рационална, а не емотивна. И тука веќе нема патетика.
Колку повеќе млади си одат, толку помалку причини остануваат за тие што се двоумат. Градовите стануваат потивки, пазарот помал, перспективите послаби. И тогаш се прашуваме зошто… а одговорот ни е пред очи.
Колку нè чини одливот на млади луѓе? Многу повеќе од тоа што сме подготвени да признаеме. Не само во пари, туку во време, во енергија, во иднина.
И додека го третираме како „природен процес“ или личен избор, сметката ќе продолжи да расте. Тивко, но упорно. И еден ден ќе се разбудиме со чувство дека сме штеделе на погрешно место.
Или дека воопшто не сме штеделе, туку сме трошеле – сè што сме имале.
Б.З.М.
