Мал бизнис во Македонија најчесто почнува со истата слика: ентузијазам, планови испишани на хартија, разговори до доцна навечер и убедување дека „ако се работи чесно и упорно, мора да успее“.
Првите месеци знаат да бидат и најубави. Регистрацијата е завршена, првата фактура издадена, првите клиенти задоволни. Се чувствува оној адреналин дека нешто свое конечно тргнало. Но, токму тука, велат познавачите, започнува вистинската приказна – онаа потешката, тивката, без многу аплауз.
Во реалноста, малиот бизнис во Македонија не пропаѓа на старт. Напротив. Најчесто се гаси по една, две или три години, кога почетниот елан ќе се судри со секојдневието.
Сметките што не чекаат, придонесите што доаѓаат и кога има работа и кога нема, киријата, репроматеријалите, сезонските падови… сè на куп.
„На хартија, сè изгледа издржливо. Во пракса, бројките се тесни, а просторот за грешка е речиси нула“, велат економски аналитичари со кои разговаравме.
Многу сопственици на мали фирми признаваат дека првата година ја преживуваат со лични заштеди или со поддршка од семејството. Втората година веќе почнува да тежи. Третата, ако ја дочекаат, е пресвртна – или ќе се стабилизираат, или ќе почнат да гасат пожари од сите страни.
„Малиот бизнис кај нас не умира од лоша идеја, туку од премногу обврски и премалку воздух“, објаснуваат експерти за претприемништво.
Еден од најголемите проблеми е непредвидливоста. Денес имаш нарачки, утре пазарот мирува. Денес клиент плаќа, утре доцни со месеци. А државата, велат бизнисмените, не доцни никогаш за да си го наплати своето.
Обврските се фиксни, без разлика на приходот. Тоа создава постојан притисок, чувство дека трчаш на лента која не можеш да ја исклучиш. И токму тука многумина се заморуваат, психички пред сè.
Дополнителен товар е и административниот лавиринт. Иако формално процедурите се поедноставени, во пракса малиот бизнис сè уште мора сам да биде и менаџер, и сметководител, и правник, и продавач.
„Кај нас сопственикот е сè. Ако згреши во едно, го плаќа со камата“, велат познавачи на состојбите. Нема простор за делегирање, затоа што секој дополнителен вработен е нов ризик.
Интересно е што токму тие што најмногу се борат – занаетчии, мали трговци, услуги – ретко добиваат системска поддршка. Програмите за помош постојат, но често се сложени, краткорочни или недоволни за реалните потреби. А и не секој има време и нерви да се снаоѓа низ апликации и услови, додека истовремено се обидува да преживее на пазарот.
Сепак, и покрај сè, малиот бизнис опстојува. Не затоа што е лесно, туку затоа што многу луѓе немаат друга опција. Немаат сигурна плата, немаат работно место што ги чека, немаат луксуз да се откажат.
„Ова не е приказна за брз успех. Ова е приказна за издржливост“, велат економски аналитичари. За секој мал бизнис што ќе затвори, има еден што тивко продолжува, со помал профит, со повеќе грижи, но и со некаква надеж дека утре ќе биде подобро… или барем не полошо.
На крајот, малиот бизнис во Македонија е огледало на пошироката економија. Полна со потенцијал, но и со ограничувања. Полна со луѓе што сакаат да работат, но често се чувствуваат оставени сами на себе.
Ентузијазам на старт, борба до крај – и некаде помеѓу, секојдневна тивка битка што ретко кој ја гледа. И токму таму, во таа тишина, се крие вистинската цена на претприемништвото.
Б.З.М.
