Кешот не исчезна преку ноќ, ниту некој формално го укинал, но ако се слуша пулсот на секојдневието – од маркетите, банките, па сè до шалтерите, јасно е дека готовите пари тивко се туркаат на маргините.
Плаќањето со картичка, телефон, апликација, QR-код станува норма, а кешот сè почесто се доживува како нешто старомодно, па дури и сомнително.
„Платете со картичка?“ е прашање што веќе не звучи како понуда, туку како очекување.
Експертите за финансии велат дека овој процес е глобален и неминовен. Државите го сакаат: помалку сива економија, полесна контрола, подобра наплата на даноци. Банките го туркаат: поевтино е, побрзо, сè е евидентирано. Трговците се прилагодуваат, иако не секогаш доброволно. Но, граѓаните… тие најчесто немаат избор. Или барем така им изгледа.
„Кога сè ти поминува низ сметка, престануваш да чувствуваш колку реално трошиш“, предупредуваат експертите.
Со кешот, велат, болката е поинаква – физичка, опиплива. Кога ќе извадиш банкнота, ја гледаш, ја држиш, знаеш дека ја нема. Со картичка, трошокот е само бројка што ќе ја видиш подоцна, некаде во апликација, можеби навечер, можеби утре… или никогаш, ако не проверуваш редовно.
Еден економски аналитичар објаснува дека со исчезнувањето на кешот се губи и дел од финансиската автономија.
„Кешот ти дава слобода, можеш да купиш, да платиш, да помогнеш, без некој да има трага од тоа. Во дигиталниот систем, сè остава запис. Сè“, вели тој и додава: тоа не е нужно зло, но не е ни без последици.
Посебен проблем се ранливите категории. Повозрасни граѓани, луѓе без стабилен пристап до интернет, лица што не се снаоѓаат со апликации и лозинки. За нив, плаќањето со кеш не е навика, туку единствен начин.
„Не можеш баба од 80 години да ја убедиш дека е ‘попросто’ со телефон“, велат експертите. А системот, посочуваат тие, ретко се прилагодува на нив – почесто тие мораат да се прилагодат, или остануваат на страна.
Има и друга димензија, помалку видлива. Кога сè е дигитално, сè може да биде блокирано. Сметка, картичка, пристап. Технички проблем, административна грешка, па дури и одлука што не зависи од корисникот – и одеднаш, парите постојат, ама не се достапни. Со кешот тоа не се случуваше. Го имаш – и тоа е тоа.
Од друга страна, експертите не ја романтизираат готовината. Потсетуваат дека кешот носи ризици – кражби, губење, фалсификати, и дека токму преку него со децении се хранела сивата економија.
„Прашањето не е дали дигиталните плаќања се добри или лоши, туку дали граѓаните имаат избор“, велат познавачи на финансиските трендови.
Ако кешот исчезне природно, затоа што луѓето доброволно го напуштиле – тоа е едно. Ако исчезне затоа што системот го прави непрактичен, скап или невозможен – тоа е нешто сосема друго.
Засега, кешот сè уште е тука. Во џебовите, во фиоките, под перници, во навиките што тешко се менуваат. Но чувството дека му се одбројуваат деновите е реално. И додека официјално никој не зборува за укинување, секој нов терминал, секоја апликација, секое „немаме кусур, може ли картичка?“ тивко ја турка таа граница.
Прашањето, на крајот, не е дали кешот ќе исчезне. Туку што губиме ако исчезне пребрзо. И дали сме подготвени за свет во кој парите постојат… ама не можеш да ги допреш. Или барем не секогаш.
Б.З.М.
