Да живееш во Скопје без сопствен дом денес не е само прашање на избор или „преодна фаза“. За сè поголем број луѓе тоа е трајна состојба што секој месец има јасна цена, и финансиска и психолошка.
Цената не стои на еден ред во табела, не доаѓа како една фактура, туку се собира тивко, ден по ден, кирија по кирија, депозит по депозит… и некаде по патот човек сфаќа дека плаќа многу повеќе отколку што првично мислел.
Киријата е првата и најгласна ставка. Во Скопје, стан од 40 до 50 квадрати, ништо луксузно, во „пристојна“ населба, ретко се наоѓа под 300 евра. Во Центар, Карпош или Аеродром таа бројка лесно оди и над 400.
Ако се додаде и паркинг, ако има лифт, ако зградата е „поновa“… цената расте.
„Пазарот одамна не ги следи платите“, велат познавачи на состојбите, и тоа не е фраза, туку сува констатација. За многумина, киријата јаде половина од месечниот приход. За некои и повеќе.
Но киријата не доаѓа сама. Депозитот, најчесто една или две кирији однапред, е првиот удар. Пари што формално ќе се вратат, но реално… ретко целосно.
Потоа доаѓаат режиските трошоци – струја, вода, греење, интернет, кабелска. Во зима, сметките знаат да скокнат без предупредување.
„Станарот секогаш плаќа повеќе, дури и кога не е виновен“, забележуваат експерти за домување, мислејќи на старите инсталации, лошата изолација, расипаните бојлери што не се менуваат со години.
Има и трошоци што не се гледаат веднаш. Мебелот, апаратите, ситните поправки.
Кога нешто ќе се расипе, сопственикот често вели „ќе видиме“, а времето поминува. Па купуваш сам. Не затоа што сакаш, туку затоа што мораш да живееш. Пари што вложуваш во туѓ простор, свесен дека утре можеш да си заминеш… или да те замолат да си заминеш.
Несигурноста е посебна ставка, иако не се мери во евра. Денес си тука, утре сопственикот решил да го продава станот. Или му доаѓа роднина. Или едноставно ја зголемува киријата, затоа што „таков е пазарот“. И што тогаш?
Ново барање, нов депозит, ново селидба.
„Луѓето што живеат под кирија не можат да планираат долгорочно“, велат аналитичарите.
Ниту финансиски, ниту животно. Нема сигурност, нема корен, нема чувство дека си „дома“, иако клучот е во џеб.
Ако се направи груба пресметка, без разубавување: 350 евра кирија, плус 120-150 евра сметки, плус трошоци што постојано излегуваат од некаде… лесно се стигнува до 500 евра месечно.
За стан што не е твој. За простор во кој внимавaш како одиш, што дупчиш, што менуваш. И ако ова трае пет години? Десет? Сумата станува сериозна, а сопствен дом – сè уште далечна идеја.
Некои ќе речат: подобро кирија отколку кредит. Но експертите предупредуваат дека изборот не е толку едноставен. Кредитот, колку и да е тежок, барем гради нешто. Киријата – само минува.
„Тоа е потрошен животен трошок“, велат финансиски познавачи, „како да плаќаш време, а да не добиваш ништо назад“.
И тука некаде се крши приказната. Не станува збор само за пари, туку за чувство на постојан привремен живот. За живот во куфери, дури и кога не се селиш. За тоа што, кога ќе останеш без работа или ќе ти се намали приходот, немаш простор за грешка. Киријата не чека. Газдата не прашува.
Колку чини да немаш сопствен дом во Скопје? Ако се гледа само на сметките – многу.
Ако се гледа на нервите, стресот, неможноста да планираш… уште повеќе.
И токму тоа е најскапото. Она што не се гледа на огласите, ама секој месец си го плаќаш, тивко, без фискална сметка. И некако… се навикнуваш. А тоа, можеби, е најопасниот дел.
Б.З.М.
