Сарма и погача со паричка, на прв поглед, обични јадења што ги има на речиси секоја македонска празнична трпеза.
Но, под мирисот на кисела зелка, под крцкавата кора од погачата и под ритуалното делење на парчињата, се кријат пораки што одамна престанале да бидат само гастрономија. Тие се јазик. Тивок, но упорен. И секоја година повторно се зборува со него.
Во многу домови, сармата не се готви „за јадење“. Таа се подготвува со чувство дека се прави нешто што мора да успее. Оризот да не биде ниту сув ниту разварен, рибата да е по мерка, зелката да не „удира“ на кисело.
Не затоа што некој ќе се налути, туку затоа што, како што велат познавачите на традицијата, сармата е симбол на трпение, истрајност и затворен круг – лист што обвиткува сè што семејството носи во новата година. Добро и лошо. Нешто како порака: ќе издржиме, ќе се свиткаме, ама нема да се распаднеме.
Експертите за народна култура велат дека токму затоа сармата секогаш е многу. Се прави „за секој случај“. Да има ако дојде некој ненајавен. Да има и утре. Да има и прекутре. Таа е доказ дека домот е отворен, дека масата не е само за оние што веќе седат околу неа. И во тоа има нешто старо, архетипско, што не се учи од книги, туку се пренесува со гледање, со мирис, со тишина додека тенџерето тивко врие.
А погачата со паричка… таму приказната е уште појасна, а сепак секогаш непредвидлива. Сите знаат што значи паричката. Среќа, бериќет, напредок. Но, малкумина зборуваат гласно за напнатоста што се јавува во моментот кога погачата се крши. Насмевки, шеги, ама и еден чуден молк. Секој внатрешно посакува да му падне нему. Некој вели дека не му е важно, ама раката сепак малку побрзо го врти парчето…
Според анализите на социолозите, тој момент ја открива нашата колективна психологија.
Сакаме среќата да дојде случајно, да не мора да ја бараме. Да можеме да кажеме дека „така се падна“. А ако не се падне кај нас – нема лутење. Барем не на глас. Се тешиме дека здравјето е поважно, дека паричката е симбол, дека не значи ништо… иако сите знаеме дека, ете, малку значи.
Интересно е што во последниве години, велат познавачите, се менува и односот кон овие ритуали. Во време на економска несигурност, сармата станува уште поважна. Не се штеди на неа. Можеби се скратува некој друг дел од трпезата, ама сармата останува. Таа е последната линија на одбрана на чувството дека „се држиме“. Дека празникот, и покрај сè, е празник.
Погачата, пак, сè почесто се дели без голема помпа. Помалку драматизација, помалку верување дека една паричка ќе ја реши годината. Но ритуалот не исчезнува. Како да сме станале посвесни дека среќата не доаѓа во едно парче леб, ама и понатаму не сме подготвени целосно да се откажеме од надежта дека барем нешто може да ни се падне лесно, без многу борба.
На крајот, велат експертите, македонската празнична трпеза не зборува за изобилство. Таа зборува за опстанок. За желбата работите да останат цели, собрани, завиткани – како сарма.
И за надежта дека, некаде меѓу трошките, ќе се најде мал знак дека следната година можеби ќе биде… поинаква. Или барем малку полесна.
А дали навистина ќе биде, тоа веќе не го кажува ни погачата, ни паричката. Туку сè што доаѓа потоа.
Б.З.М.
