Поскапувањето одамна престана да биде апстрактна економска тема и стана нешто што се чувствува секојдневно на пазар, во маркет, пред фрижидерот дома.
Не се мери повеќе само во проценти и статистики, туку во одлуки што луѓето ги носат без многу размислување, речиси автоматски.
Што ќе се купи, што ќе се прескокне, што ќе се замени со „нешто поевтино, па ќе видиме“.
Навиките за исхрана, кои со години се граделе тивко и рутински, сега се кршат, се прекројуваат, се стеснуваат. Месото, кое порано беше редовен гостин на трпезата, сè почесто станува „за викенд“. Овошјето и зеленчукот се купуваат селективно, не по желба, туку по цена.
„Порано купувавме телешко двапати неделно, сега ако земеме еднаш – добро е“, вели пензионерка од Скопје, додека внимателно ги гледа цените на витрината. „Не е дека не сакаме, ама мораш да сметаш. Пензијата не се зголеми колку што се зголемија цените, тоа е целата приказна“.
Слично зборуваат и младите семејства. Таму каде што некогаш се планираше балансиран оброк, денес се планира преживување до следната плата. Тестенините, оризот, компирот – повторно стануваат основа. Не затоа што се најздрави, туку затоа што се најдостапни. Салатата веќе не е „што ќе јадеме“, туку „дали можеме да си ја дозволиме“.
Економистите предупредуваат дека ваквите промени не се без последици. Кога исхраната се сведува на поевтини, калорични, но нутритивно сиромашни производи, долгорочно расте ризикот од здравствени проблеми. Но тоа е приказна за утре. Денес, велат граѓаните, поважно е да се истурка месецот.
„Никој не сака да јаде полошо, ама изборот ти се стеснува“, вели вработен во приватен сектор. „Одиш во маркет со список, ама половина работи ги враќаш. Не затоа што не ти требаат, туку затоа што… па, едноставно не можеш да си ги дозволиш“.
Интересно е што поскапувањето не ги менува само навиките што се купува, туку и како се купува. Сè повеќе луѓе следат акции, ги менуваат маркетите, купуваат на големо кога има попуст. Домашното готвење повторно станува правило, а јадењето надвор е луксуз. Брзата храна, која долго важеше за „евтина опција“, и самата поскапе, па веќе не е спас како порано.
Производителите и трговците, пак, тврдат дека и тие се под притисок – повисоки трошоци за енергија, суровини, транспорт. Но за потрошувачот, тоа објаснување малку значи кога стои пред рафтот и бира меѓу две работи, знаејќи дека третата не доаѓа предвид.
Поскапувањето, на крајот, не го менува само менито, туку и односот кон храната. Таа станува нешто што се мери, се дели, се чува. Помалку се фрла, повеќе се планира.
И можеби токму тука има некаква иронија – во време кога храната е поскапа, луѓето ја ценат повеќе. Но цената што ја плаќаат, финансиски и психолошки, останува висока. И тивка. И секојдневна…
Б.З.М.
