Една обична недела, обичен ден, а банкоматите низ градов веќе трепкаат како да знаат дека поголемиот дел од платата нема ни да ја видиме – ќе отиде право во ратите.
„Сè на рати“ не е повеќе само комична изрека или маркетиншки трик, туку стана нешто како национална навика, некаква тивка стратегија за преживување во време кога цените се одлепени, а примањата стојат на едно место премногу долго.
И кога ќе слушнеш кај луѓето она потсмевливо „ај, ќе го земам на 12 рати“, има нешто во тоа што звучи истовремено и практично и малку тажно… како да ни е јасно дека друг избор баш и нема.
Секојдневието е полно со тие мали моменти што откриваат колку длабоко сме заглавени во логиката на одложено плаќање.
Од телефони, преку мебел, до обична облека – сè е расцепкано на месечни давачки што постепено се трупаат и стануваат една голема сума што никој не ја брои додека не стане доцна.
„Кога ќе ги собереш сите обврски, сфаќаш дека живееш со туѓи пари“, вели еден аналитичар.
Други познавачи предупредуваат дека ова масовно потпирање на кредити е модерна форма на скриена ранливост – изгледа дека имаме пристап до многу работи, но реално тоа е само привид, една изнајмена комоција.
Финансиските експерти постојано повторуваат дека банките не се виновни што нудат производ што граѓаните го бараат. Напротив, тие само ја следат побарувачката.
Но, истите тие експерти признаваат дека трендот на „рата-економија“ покажува длабок системски проблем: луѓето го пополнуваат животниот стандард со кредити затоа што реалните приходи не можат да го покријат ни основниот ритам на живеење.
„Ова е начин да се преживее месецот, не да се подобри квалитетот на живот“, коментира еден економски познавач.
Во маркетите, во трговските центри, на интернет – речиси сè се нуди со голем натпис „може и на рати“. Тоа е како некој тивок потсетник дека системот е прилагоден на сиромаштија, а не на благосостојба.
Граѓаните го прифаќаат тоа како нормалност, благо наведнувајќи ја главата пред реалноста. Многумина велат дека не сакаат кредити, дека се плашат од долгови, но кога ќе дојде моментот – немаат избор.
Па земаат уште една рата, па уште една. И така се врзуваат со години.
„Луѓето не трошат за луксуз, туку за основи – и тие основи одамна станале премногу скапи“, појаснува еден експерт и додава дека најголемиот проблем не е што граѓаните земаат кредити, туку што државата нема механизам да го спречи нивното постојано задолжување.
Се добива впечаток дека сме влегле во некој циклус од кој тешко се излегува. Дури и кога ќе порасне минималната плата или ќе се зголемат пензиите, износите едноставно се топат под инфлацијата, а кредитите остануваат таму – исти, тврдоглави, секој месец на ист датум. И ти стигнува порака од банка, онаа ладна, службена, па ти се воспалуваат нервите: уште една рата… уште еден месец… уште едно одложување на она што го сакаш за да го отплатиш она што мора.
Граѓаните велат дека живеат подобро отколку пред десет години – има пристап до сè, технологија, патувања, мебел, автомобили. Но кога ќе ги прашаш како го плаќаат тоа, тишината е многу покорисна од одговорот.
„Па… на рати“, речиси сите велат.
И така, додека сè повеќе семејства го минуваат месецот пребројувајќи ги кредитните обврски, економистите предупредуваат дека моделот „сè на рати“ ја јаде иднината на луѓето.
Не само финансиски, туку и ментално – чувството дека постојано должиш, дека никогаш не си „на чисто“, остава белег што не се гледа на хартија.
А тие продадени ветувања дека „распределено е полесно“ се само половина вистина… другата половина ја сфаќаме кога ќе видиме дека ратите ни го диктираат животот повеќе отколку примањата.
Б.З.М.
