Македонија со години се наоѓа меѓу земјите со најинтензивно иселување во светот, и тоа не какво било иселување, туку она што најмногу ја боли економијата – заминувањето на квалификуваните луѓе.
Според проценките на Светската банка, околу 40 отсто од високообразованиот кадар веќе ја напуштил земјата. Тоа е бројка што, кога ќе ја чуеш, прво те замолчува… па после те тера да се запрашаш што точно ни останува, кој останува, и како државата мисли да ја врти економијата со сè потенок човечки ресурс.
Државниот завод за ревизија неодамна објави наоди кои прилично трескаат по маса: државата нема ефикасни мерки за спречување на иселувањето, ниту пак стратегија што реално функционира.
Пишува во извештајот, со најпрости зборови кажано, дека институциите си носат планови „ради реда”, но без мерливи резултати, без следење на ефектите и без процена колку точно се губи од заминувањето на секој млад и обучен човек.
А тие загуби, неофицијално, се мерат во стотици милиони евра годишно. Пари што исчезнуваат тивко, како да испаруваат… а сепак сите знаеме каде завршуваат – во други туѓи економии, во други системи кои знаат како да го задржат човекот што им треба.
Економските аналитичари велат дека „државата игра опасна игра, затоа што најкреативните и највредните луѓе заминуваат во момент кога им се најпотребни“.
„Кога ќе стигнеш до точка каде недостига кој да работи, тогаш веќе не станува збор само за пари… туку за одржливост на целото општество“.
Тие посочуваат дека сите стратегии за млади, вработување, иновации – убави на хартија – остануваат без импакт затоа што никој не мери дали нешто од тоа навистина функционира.
На терен, приказната звучи уште посурово. Млади инженери, лекари, ИТ-стручњаци, луѓе со раритетни технички вештини – сите барани и платени високо надвор – тука се чувствуваат како да тапкаат во место.
Еден познавач на состојбите со пазарот на труд раскажува дека реалната плата, перспективата и квалитетот на живот често не можат ни да се споредат.
„Човек кога гледа дека во Германија за истата работа зема трипати повеќе, и плус не се бори со бирократија секој ден… па што мислите, каде ќе остане?“ вели нашиот соговорник.
Во ревизорскиот извештај стои и една реченица: „институциите немаат систем за следење на последиците од иселувањето и затоа не можат да креираат долгорочни решенија“. Што значи – како да трчаш маратон, ама не знаеш ни каде е целта ни колку километри ти останале. И така, годините поминуваат, иселувањето расте, а политиките стојат во место.
Проблемот што најмногу го истакнуваат експерите е тивката ерозија: кога заминуваат луѓе што можат да создадат нови бизниси, да донесат технолошки пробиви, да подигнат продуктивност… државата губи генерации потенцијал.
Тоа не се гледа веднаш, ама после пет или десет години веќе ништо не е исто.
На крајот останува впечатокот дека Македонија нема проблем со талент – туку со тоа да го задржи талентот.
А додека дебатите траат, бројките растат. Луѓето заминуваат. И државата, иако постојано најавува дека работи на решенија, повторно е фатена неподготвена. Како и секогаш кога најмногу треба да реагира.
Б.З.М.
