Младите денес сè почесто ја прават истата пресметка: „подобро пари во рака сега, отколку некаква хипотетичка пензија некогаш“.
И тоа не е само флоскула што кружи низ социјалните мрежи или низ кафулињата. Во последниве години, работодавачите најдоа безброј начини да ги заобиколат обврските кон пензиските и здравствените фондови, а дел од младите, да не се лажеме, не ни инсистираат да бидат пријавени.
Тие сакаат поголема плата, „во џеб“, без одбитоци, без бирократија, без таа „долга приказна“ што никој млад човек не сака да ја слуша. Но зад тоа краткорочно олеснување се крие сериозна ризична конструкција што полека се нишани.
Експертите предупредуваат дека така се разнишува целиот пензиски систем, кој и онака е под притисок.
Еден аналитичар со кого разговаравме објаснува дека оваа пракса само го продлабочува јазот меѓу генерациите:
„Младите мислат дека губат ако плаќаат придонеси, а не гледаат дека државата губи многу побрзо. Пензискиот систем е како фин баланс, ако се тргне една коцка, целата кула се ниша“.
И тука, некаде меѓу желбата за поголема плата и реалноста на стареењето, се отвора таа празнина што никој не сака да ја адресира до крај…
Од МАПАС одамна алармираат дека мора да се најде решение што ќе го следи пулсот на новите работни модели – фриленсерите, проектните работници, младите кои една година работат овде, друга таму, трета воопшто не се ни пријавени.
„Не можеме да зборуваме за одржлив систем ако илјадници луѓе реално постојат надвор од него“, велат оттаму.
Според нив, треба да се изгради механизам кој ќе им дозволи на младите да имаат социјално и здравствено осигурување без да се чувствуваат казнети или одбивани од бирократијата.
Во меѓувреме, на терен се случува нешто друго: сивата економија расте. Млади луѓе што работат шест дена неделно, често по 10 часа, остануваат без покритие за најосновните ризици. Доволно е да се разболат, да изгубат работа или да им се случи нешто банално, па да сфатат дека „платата на рака“ била само привид.
Еден познавач на трудовите политики вели нешто што останува да ти зуи во глава: „Младите денес купуваат моментален мир, а плаќаат со иднината. Но кој да им објасни дека пензијата не е за нивните дедовци, туку е за нив?“
Во целата оваа ситуација има и една тивка неправичност, која ретко се спомнува. Младите кои се пријавени и плаќаат редовно придонеси ја носат тежината за оние што не се. Малата група ги одржува бројките за сите. И никој не им кажува дека ако продолжи ваквата линија еден ден ќе се соочат со пензиски систем што едноставно нема доволно средства.
Мора, велат експертите, да се гради модел што ќе биде фер и применлив за сите. Тоа е суштината. Не да ги казнува младите, не да ги плаши, туку да ги мотивира да бидат во системот.
Со можност сами да си ги избираат придонесите според приходите, со полесни административни процедури, со јасни информации што значи секој ден работен „надвор од евиденција“.
На крајот, кога ќе се исклучи вревата и секојдневната брзаница, останува едно прашање што некако лебди меѓу сите: што вреди повеќе – денешната плата или утрешната сигурност?
Младите го избираат првото, системот се надева на второто, а државата се обидува да најде начин да не се распадне мостот меѓу нив. И додека таа дилема трае, времето си врви, без намера да чека некого да се предомисли.
Б.З.М.
