Цените растат, а никој веќе и не се обидува да го убеди народот дека тоа е поради „пазарна логика“.
Граѓаните повторно се дават во истите трошоци: килограм ориз што пред две години чинеше како ситна ставка, денес одеднаш е „луксуз“, а лебот, кој традиционално треба да биде најстабилната цена во секое општество, станува ментална гимнастика на каса.
И така, со секој нов ден, чувството дека трговците можат да креваат цени кога ќе им текне, само затоа што им се може, станува нешто како јавна тајна. Сите го знаат тоа, ама никој ништо…
Економските експерти одамна предупредуваат дека пазарот кај нас е оставен да дивее сам по себе.
„Нема вистинска конкуренција, нема регулаторна тежина која ќе ги стави работите во рамка“, коментира еден познавач од академските кругови, додавајќи дека кај нас, кога една голема групација ќе одлучи да подигне цена, останатите без премногу размислување ја следат.
Ниту прашуваат, ниту калкулираат… едноставно ја прифаќаат новата норма. А граѓаните, добро, тие само молчат и го стискаат паричникот.
Власта пробува да се вмеша со казни, барем така звучи на хартија. Но, во реалноста, казните се претвораат во симболичен трошок за компаниите. Го плаќаат пеналот и потоа си тераат по старо, како ништо да не се случило.
Еден економист што го консултиравме вели дека казните „немаат ниту одвраќачка сила, ниту практична тежина“ бидејќи, едноставно, профитот што трговците го прават од повисоките цени е многу поголем од глобата која ќе ја добијат. И така се вртиме во истата празна спирала.
Од друга страна, граѓаните веќе одамна не можат да излезат на крај. Луѓето велат дека трошоците секој месец ги изненадуваат, како да се работи за некој лош виц.
„Платата стигнува, а после три дена готово, парите се распаруваат“, ни кажува еден потрошувач кој едноставно се откажал да ги следи промените во цените, зашто ги има премногу. Тоа „премногу“ е веќе хронична состојба.
Кон крајот на месецов, се очекува да заседава Економско-социјалниот совет, тело што традиционално треба да внесе барем некаква доза рационалност во оваа хаотична слика. На таа седница ќе се утврдува новата висина на потрошувачката кошница, онаа магична бројка што од една страна го одредува стандардот, а од друга страна – и тоа е интересното – ќе покаже дали е време за зголемување на минималната плата.
Некои аналитичари веќе предупредуваат дека ако новата кошница покаже многу повисоки трошоци, а платите не се поместат соодветно, ќе се отвори уште поголем јаз меѓу реалноста и она што статистиката се обидува да го убеди дека е „просек“.
Но, и тука има еден момент од кој сите некако бегаат. Дали зголемувањето на минималната плата ќе го реши проблемот, или пак трговците повторно ќе го искористат моментот за нов бран поскапувања.
Некои експерти шепотат дека тоа сценарио е речиси извесно. Знаете, она нашето добро познато: „ако порасне трошокот за работна сила, дај да кренеме и ние“. И кругот пак се затвора, како на распаднат грамофон што пушта иста плоча.
Во целата оваа приказна, најпарадоксално е што никој веќе и не се обидува да симулира дека постои пазарна контрола. Наместо тоа, си тече еден импровизиран систем во кој секој си го зема она што мисли дека може да го земе.
А додека институциите се занимаваат со седници и методологии, луѓето на терен… тие само гледаат како бројките во продавници растат полесно од квасец, а платите остануваат таму некаде заглавени на дното на листата со желби.
И така, останува отворено прашањето: дали државата навистина ќе се осмели да интервенира суштински или ќе продолжи да дава изјави за јавност, додека трговците ќе си го вртат својот монополистички балет.
А граѓаните, повторно, ќе се надеваат дека можеби следниот месец ќе биде… но знаеме како оди тоа…
Б.З.М.
