Европа не е далеку од нас. Дури и кога политичарите ќе речат дека сме „на чекор до ЕУ“, реалноста е дека сè што се случува таму – било во Брисел, Берлин или Будимпешта – се чувствува овде, на македонските пазари, понекогаш побрзо отколку што ќе стигне веста на вестите.
Кризите што ја тресат Европа последниве години – од енергетската и воената, до инфлаторната и климатската – се прелеваат како домино-ефект, удирајќи по цените, извозот и расположението на потрошувачите во земјава.
„Нашата економија е мала и отворена, а тоа значи дека секое потресување на европскиот пазар директно се одразува кај нас,“ вели економистот Александар Дојчинов. „Доволно е да поскапи струјата во Германија или да запре еден синџир на снабдување во Италија, и веќе по неколку недели нашите фабрики почнуваат да чувствуваат последици“.
Тоа се гледа и во трговските сали и на пазарите. Прво се качуваат цените на суровините, потоа на храната, па и на горивата.
Кога во Европа расте инфлацијата, кај нас често расте уште побрзо – без можност да се амортизира ударот.
„Сè што увезуваме станува поскапо, а тоа е речиси сè“, забележува сопственичка на бутик во Скопје, која вели дека луѓето во последно време повеќе „гледаат отколку што купуваат“.
Во индустријата, пак, кризите во Европа често се преведуваат како намалени нарачки. Металуршките и текстилните компании зависат од побарувачката во земјите членки на ЕУ, а кога таму се чувствува економско ладење – машините кај нас почнуваат да работат со половина капацитет.
„Годинава имаме пад на извозот од околу 10 проценти во некои сектори,“ потврдува извор од Стопанската комора. „Причината не е кај нас, туку во тоа што Европа купува помалку“.
Но не е сè црно. Парадоксално, кризите отвораат и некои шанси. Дел од компаниите што порано произведувале во Украина, Белорусија или Русија, сега бараат нови партнери на Балканот.
Македонија, со пониски трошоци и пристап до европскиот пазар, почна повторно да станува интересна за некои инвеститори.
„Имаме случаи на компании кои ги преместуваат дел од производствените линии овде“, потврдува бизнис-консултант од Скопје. „Не е тоа голем бран, но е знак дека кризите не се секогаш само загуба“.
Сепак, останува клучното прашање – колку сме подготвени да се справиме со следната криза? Бидејќи Европа, велат аналитичарите, веќе не е континент на стабилност туку на постојани турбуленции. Еден ден е проблем гасот, друг ден миграциите, третиот – цената на храната. А Македонија, зависна од увоз и мал буџет, тешко може да издржи без брза адаптација.
„Потребна ни е вистинска стратегија за отпорност,“ заклучува Дојчинов. „Не може секоја европска турбуленција да ја плаќа македонскиот потрошувач. Треба да почнеме да произведуваме повеќе дома, да имаме резерви, па дури и да размислуваме за регионална соработка која ќе ни помогне да не зависиме толку од тоа што ќе се случи во Берлин или Париз“.
А дотогаш, кризите во Европа ќе продолжат да бидат наши дневни вести, наши цени, наши пазари. И секојпат кога во некоја европска престолнина ќе се затресе економскиот под, тука во Скопје, во Битола, во Штип, ќе се чуе истиот одек. Само со малку доцнење… но секогаш со последици.
Б.З.М.
