Може ли Македонија да изгради економија што не го уништува воздухот што го дишеме? Прашањето звучи идеалистички, ама сè повеќе станува и неизбежно.
Европа одамна тргна по патот на зелената транзиција, поставувајќи цели за јаглеродна неутралност до 2050 година, додека Македонија уште се мачи со најосновни работи – мерење на загадувањето и контрола на индустриските емисии.
И сето тоа во земја каде што секоја зима граѓаните буквално го гледаат воздухот што го вдишуваат.
„Мора да почнеме да ја третираме животната средина како економски ресурс, а не како нешто што може бесконечно да се користи“, вели за нашиот медиум енергетскиот консултант Бобан Филипов, кој долги години ги следи европските еколошки политики.
Тој објаснува дека зелената економија не е само засадување дрвја или воведување електрични автомобили.
„Тоа е целосна промена на начинот на кој се произведува, транспортира и троши енергија. Македонија има потенцијал, но и големи пропусти во спроведувањето на стратегиите“, додава Филипов.
На хартија, државата има неколку стратегии – за енергетика, климатски промени, отпад, па дури и циркуларна економија.
Но, во пракса, работите се одвиваат бавно. Во голем дел од индустриските зони загадувањето е видливо, фабриките работат со застарена технологија, а инвестициите во обновливи извори се движат со темпо што не може да ги стигне европските стандарди.
Иронијата е што, иако сонцето го имаме во изобилие, соларните панели сè уште се реткост дури и на покривите на јавните институции.
Во споредба со соседите, Македонија заостанува. Во Албанија, на пример, речиси 100 проценти од електричната енергија доаѓа од хидроцентрали.
Црна Гора веќе има делумен систем за тргување со јаглеродни емисии и цел да стане климатски неутрална до 2050 година.
Србија најави дека до 2030 година најмалку 40 проценти од својата електрична енергија ќе ја добива од обновливи извори, додека во Бугарија веќе работат повеќе од 1.500 мегавати фотоволтаични капацитети.
Дури и Косово, кое долго време зависеше од јаглен, инвестира во ветерници и соларни полиња во регионот кај Митровица и Сува Река.
„Додека соседите напредуваат, ние сè уште дискутираме дали има смисла да се затворат најстарите топлани“, забележува Филипов. „Во Србија, на пример, државата веќе дели субвенции за поставување соларни панели за домаќинствата, а во Грција има повеќе електрични станици за полнење возила отколку во цела Македонија. Кај нас, зелениот фонд е празен концепт на хартија“.
Од државниот енергетски биланс може да се види колку сме далеку од зелената енергија – повеќе од 65 проценти од струјата доаѓа од термоцентрали на јаглен, а помалку од 20 проценти од обновливи извори.
Според последните податоци, Македонија има најголеми емисии на ПМ-честички по глава на жител во регионот, дури двојно повеќе од Хрватска и од Словенија.
Во разговор со нас, еден претставник од градежниот сектор, кој сакаше да остане анонимен, признава дека зелените практики се „убави на зборови, но скапи за изведба“.
„Многу фирми би сакале да градат енергетски ефикасни згради, ама реалноста е дека таквите материјали се двојно поскапи. Додека нема субвенции и државна поддршка, сето тоа ќе остане само на презентации“, вели тој со мала доза разочараност.
И навистина, економистите предупредуваат дека без конкретни финансиски механизми, зелената економија останува само декларативна цел.
Европската Унија преку програмата Green Agenda for the Western Balkans веќе нуди милијарди евра за поддршка на транзицијата, но Македонија користи само дел од тие средства поради административна неподготвеност и слаба апсорпција.
Постои и човечкиот фактор – навиките. Граѓаните ретко размислуваат каде оди нивниот отпад, колку струја трошат непотребно, или како начинот на живот придонесува за емисиите.
Затоа, експертите сметаат дека без еколошка свест, нема вистинска зелена економија.
„Мора да се промени и менталитетот, не само технологијата“, додава Филипов.
Некои позитивни примери сепак постојат. Во неколку општини веќе се воведени системи за селекција на отпад, а домашни компании полека инвестираат во соларни централи.
Постојат и мали земјоделци кои преминуваат на органско производство и користат отпад од фармите за биогас.
Во Битола, на пример, се најавува проект за замена на дел од јагленот со биомаса – чекор што би можел да биде симболичен почеток на промена.
„Не можеме да зборуваме за зелена економија без зелена енергија“, подвлекува Филипов. „Ако продолжиме да се потпираме на јаглен и мазут, ќе плаќаме висока цена – и економски и здравствено. Секоја земја што задоцни во транзицијата ќе мора да плаќа за јаглеродни кредити, што директно ќе ја удри индустријата“.
Прашањето не е дали Македонија може, туку дали сака. Зелената економија не е утопија, туку насока што ја бара иднината. Земји со слична големина и економија како нашата веќе покажаа дека е можно. Но за тоа треба одлучност, не декларации.
И можеби токму тоа недостасува – храброст да се направи првиот вистински исчекор, без оправдувања, без „нема пари“, без политички интереси. Зашто воздухот што го дишеме не прашува кој е на власт.
Б.З.М.
