Некои денови, велат уметниците, се будиш со идеја, а заспиваш со сметка во рака. Ништо не боли повеќе од тоа кога инспирацијата вреди помалку од еден ручек.
И сликарот, и музичарот, и глумецот – сите ја знаат таа тишина меѓу аплаузот и празниот паричник.
Нема тука жалопојки, само еден вид тивок отпор, борба со пенкало, со четка, со камера. Тие не создаваат за да преживеат – тие преживуваат за да создаваат.
Во земја каде што културата сè почесто се смета за луксуз, македонските уметници ја водат својата тивка битка – со празните џебови, со бирократијата, со рамнодушноста. И со себе.
Да се живее од уметност денес, вели сликарката Лина од Битола, е како „да си слободен професионалец во држава што не ја цени слободата“.
Нејзината последна изложба, која сама ја финансирала, едвај покрила трошоци.
„Сите ќе дојдат на отворањето, ќе те потапшаат по рамо, ама никој нема да купи слика. Кај нас уметноста е за аплауз, не за пари“, додава таа со полугорчлива насмевка.
Слична приказна има и Филип, музичар од Скопје, кој свири по кафулиња и клубови за да преживее.
„Сум свирел за 300 денари и за една пица, без срам. И тоа не е понижување, тоа е реалност. Или свириш, или гладуваш“.
Вели дека од авторски песни нема приходи, бидејќи радијата ретко ги пуштаат домашните изведувачи.
„Има талент, ама нема пазар. Сè е сведено на ‘ќе свириме кавери, барем ќе има публика’. Тажно е, ама мораш да прифатиш“.
Драмските уметници, пак, иако со дипломи и долгогодишен труд, најчесто работат хонорарно, без здравствено и социјално.
Милица, млада актерка од Прилеп, вели дека „половина живот поминуваш чекајќи проект или улога“.
„Кога ќе добиеш, се радуваш како дете. Кога нема, влегуваш во некоја чудна меланхолија. А државата? Таа само ќе ти каже ‘аплицирај на конкурс’, и толку. Ајде аплицирај кога ти треба за леб“.
Но, и покрај тоа, не се откажуваат. Има нешто во тој порив што не умира – некој инат, некоја потреба да се зборува, да се слика, да се свири.
Некои бараат нови патишта – дигитални изложби, музика на YouTube, улична уметност, заеднички настапи.
„Интернетот е единствениот простор каде можеме да дишеме без дозвола“, вели млад режисер кој неодамна постави целосно онлајн претстава. „Ама ни таму не е лесно. Сè бара публика, а публиката бара пари за интернет“.
Дел од уметниците заминуваат надвор.
„Во Словенија добив стипендија за резиденција, таму барем не мораш да објаснуваш зошто уметноста вреди. Тука ако кажеш дека си уметник, гледаат во тебе како да си невработен“, раскажува една графичарка што веќе не планира да се врати.
И токму тука е најтажниот дел – што уметноста се иселува, заедно со луѓето што ја создаваат.
Но, има и светли точки. Неколку приватни галерии и фондации, мали, но посветени, се обидуваат да создадат сцена, да дадат шанса.
„Не можеме да ги смениме сите услови, ама можеме да покажеме дека вреди. Ако барем еден уметник успее да се издржува од тоа што го создава, сме направиле нешто“, вели еден куратор од Скопје.
На крај, и покрај сите бројки, кризи, неизвесности, постои нешто што не може да се измери, а тоа е страста.
Таа што ги тера да останат будни до доцна, да работат и кога немаат пари, да веруваат и кога сите ќе им речат дека нема смисла.
И можеби токму во тоа, во таа тивка упорност на македонските уметници, се крие најискрената форма на отпор.
Б.З.М.
