Дали на Македонија ѝ треба задолжителен воен рок? Прашање што последниве недели одѕвонува сè почесто, особено откако Србија официјално најави дека од 2026 година ќе воведе задолжителна служба од 75 дена, со план годишно да минуваат околу 10.000 млади низ обука.
Министерството за одбрана во Белград веќе отпочна набавки на униформи, оружје, муниција и логистика, а началникот на Генералштабот, Милан Мојсиловиќ, отворено рече дека „државата мора да создаде резервен состав од најмалку 100.000 обучени граѓани за итни ситуации“.
Веста како ехо одекна и кај нас — земја која пред точно 15 години го укина задолжителниот воен рок.
Во Македонија, последната генерација регрути беше повикана во 2008 година. Оттогаш, Армијата премина на професионален модел, а бројот на активен персонал се движи околу 6.000 луѓе — од кои нешто повеќе од 4.000 се војници и подофицери, додека остатокот се офицери и цивилен персонал.
Но, според проценките на одбранбени експерти, на земјата ѝ недостигаат најмалку уште 2.000 војници за да го достигне минимумот пропишан од НАТО за оперативна способност.
Во извештај на Државниот завод за статистика стои дека само 1,7 отсто од младите машки лица се пријавуваат доброволно за професионална воена служба — бројка која драстично опаѓа последната деценија.
„Ако некој мисли дека мирот е трајна состојба, нека ја праша историјата“, вели поранешен армиски офицер.
Според него, државата ризикува да остане без резерва ако се потпре исклучиво на професионалци.
„Во случај на природна катастрофа или безбедносна криза, на кого ќе се потпреме? На НАТО? Добро, ама прво ќе мора и самите да знаеме да се одбраниме“, додава тој.
Во студентските кругови, пак, идејата предизвикува бран негодување.
„Наместо да инвестира во образование, државата повторно сака да нè строи и брои по строј. Не сме топовско месо“, вели 22-годишната Ива, студентка по психологија.
Според неа, задолжителниот воен рок ќе биде уште една причина младите да бараат билети во еден правец, а не униформи.
Податоците ја поткрепуваат — според Светска банка, од 2015 до 2022 година Македонија изгубила над 60.000 млади луѓе поради иселување, најчесто високообразовани.
„Ако уште и ги вратат касарните, ќе заминат и тие што уште се двоумат“, додава таа.
Како е во соседството? Црна Гора го укина задолжителниот воен рок во 2006 година и сè уште не планира враќање, но одржува мали резервни сили преку доброволна служба.
Бугарија го укина во 2008, но остави можност за кратка доброволна обука од три месеци, која годишно ја посетуваат не повеќе од 500 лица.
Грција, пак, останува една од ретките земји во ЕУ со задолжителен воен рок — сите мажи служат девет месеци, а кипарските дури 14.
Во Албанија и во Словенија задолжителниот рок е укинат уште пред петнаесетина години, додека Хрватска и Босна и Херцеговина формално го „суспендираа“ — што значи дека може да се реактивира во случај на вонредна состојба.
Србија сега ќе биде првата што реално го враќа, што ја става во сосема поинаква позиција во регионот и испраќа сигнал до соседите дека војската повторно станува стратегиско прашање, а не само симболично.
Постои и средна линија што некои ја сметаат за компромис: кус, интензивен курс од 30 до 60 дена, со можност за цивилна служба без оружје за оние со грижа на совеста.
Некои експерти дури предлагаат технолошки профили, како оператори на дронови, ИТ-безбедносни аналитичари и инженери за телекомуникации, да служат во сосема поинаква, дигитална форма.
„Воената служба не мора да значи ровови и кал. Може да значи и кодови и сателити“, забележува армискиот офицер.
Според него, еден баталјон од 200 обучени дрон-оператори денес вреди повеќе од цел полк пешадија без технологија.
Владата засега не најавува ништо официјално. Министерството за одбрана во изминативе години само повремено споменува дека „прашањето останува отворено“ и дека „ќе се разгледа кога ќе се процени дека има доволно јавна поддршка“.
А јавната поддршка, барем засега, изгледа поделена: според анкета на Институтот за демократија од лани, 42 отсто од граѓаните би го поддржале враќањето на задолжителната служба, додека 49 отсто се против, а останатите се неопределени.
Темата веќе го проби ѕидот на тишината и се шири како искра по суво поле. Ќе биде ли тоа искра на национална мобилизација — или на нова поларизација?
И дали навистина треба да учиме како да пукаме… за да научиме како да живееме заедно?
Б.З.М.
