Некогаш беше незамисливо да дојде есен, а дворовите да не мирисаат на печен пипер, а балконите да не бидат покриени со чаршафи под кои тивко зрее свежо полнетиот ајвар.
Денес – тишина. Во многу маала веќе не се слуша препознатливото шкрипење на машинката за мелење, ниту смеењето на роднините кои се собираа секоја година за да „завршат работа набрзина“. Ајварот, некако, од обичај стана деликатес.
Причината не е само носталгија, туку големата сметка. Цената на пиперот годинава скокна на 120–150 денари за килограм, а за да се направи една тегла ајвар потребни се околу 5 до 6 килограми свеж пипер.
Ако на тоа се додадат зејтинот кој веќе чини над 120 денари за литар, скапите дрва или струја за печење, како и теглите и капаците, испаѓа дека една домашна тегла чини најмалку 180–200 денари, речиси исто како индустриските во маркетите.
Со таа разлика што индустриските се купуваат веднаш, а домашниот бара неколку дена напорна работа.
„Пред неколку години со 3.000 денари полневме цели рафтови во шпајзот, а сега со тие пари можеш едвај десетина тегли да наполниш“, вели Марина од Кисела Вода, која годинава првпат решила да не прави ништо. „Искрено, срцето ме боли, ама едноставно нема смисла…“.
Младите семејства најчесто и немаат услови да се фатат со оваа работа — мнозина живеат во станови без двор, каде што печењето пипер е речиси невозможно.
Традиционалната практика да се собере целото семејство, комшиите и роднините заедно, полека згаснува.
„Кој има три дена да пече, да лупи и да меша казан со дрвена лажица?“ прашува Александар, кој годинава наместо домашен ајвар купил две тегли од пазар. „Се чувствувам како да сум изневерил некоја семејна традиција, ама што да правам“.
Ајварот не е само намаз, туку дел од идентитетот. Според податоците, пред десетина години во Македонија годишно се произведуваа околу 5.000 тони домашен ајвар, а сега количините се преполовени.
Пазарите се празни, а и тие што продаваат пипер велат дека побарувачката е намалена за речиси една третина во споредба со лани.
„Луѓето доаѓаат, прашуваат, се фаќаат за глава и си заминуваат со кеса-две, не како порано со џакови“, вели Љупчо, продавач од Зелен пазар.
И токму тоа е најтажното — не што ајварот стана луксуз, туку што полека се губи онаа магија: мирисот на есен што доаѓа од шпоретот во дворот, редиците тегли кои светкаат на сонце како мед, смеењето низ чадот, рацете извалкани со пипер и маслиново масло.
Наместо да биде симбол на изобилство и топлина, ајварот стана симбол на тоа колку ни се стесни животот.
Б.З.М.
