Тетово, градот под Шара кој некогаш беше симбол на пазарска раздвиженост и изобилство од локални производи, денес носи една поинаква, далеку потешка титула — онаа на македонски рекордер по скапотија на основните прехранбени продукти.
На неговите пазари, килограм грав — белото зрно кое со децении беше синоним за скромна, но хранлива трпеза — деновиве се продава и до 500 денари.
Пет пати поцврст удар по домашниот буџет отколку пред само две-три години, кога цената ретко надминуваше 120–150 денари.
И, што е уште повпечатливо, дури трипати повеќе од цената што денес ја плаќаат граѓаните на Штип, на пример, каде што килограм од истиот производ чини 144 денари.
„Да ви кажам право, ни на сон не мислев дека ќе дојде ден кога гравот ќе биде луксуз“, вели Фатон Ќ., пазарџија од Тетово. „Лани ова време го продавав по 180, и тоа ни беше многу. Сега, луѓето доаѓаат, гледаат, и си одат со 200 грама. А некогаш земаа по три килограми“.
И навистина, според последните податоци, просечната малопродажна цена на гравот во земјава за август е околу 220 денари за килограм. Тетовската цена ја надминува двојно.
Економистите предупредуваат дека тоа не е случајност, туку симптом на подлабок пазарен дисбаланс.
„Имаме класична ситуација на нарушен синџир на понуда“, објаснува аналитичарот Бојан Краљев. „Оваа година имаше слаб род на домашен грав поради пролетните поплави, а увозниот — кој најчесто доаѓа од Аргентина, Кина или Киргистан — се купува со многу повисоки транспортни трошоци. Кога ќе се додадат високите кирии на тезги во Тетово, трошоците за струја и гориво, добивате готов рецепт за пазарен хаос“.
Но, гравот не е единствениот кој поскапе до апсурд. Јаболката — симболот на пристапно и народно овошје — во Тетово моментално се продаваат по 150 денари за килограм. Истите тие јаболка, од истите преспански насади, на кумановскиот пазар чинат 55 денари. Во Битола се движат околу 60–65 денари. Разликата е повеќе од тројна.
„Ги купуваме од истите магацини, но преку посредници. Доаѓаат камиони, се растовараат во Скопје, па пак се носат назад кај нас.
Секој зема по некој денар и ете ти ја цената“, признава една продавачка. „И најтажно е што повеќе фрламе отколку што продаваме“.
Во позадина, бројките се уште постудени. Просечната нето-плата во Тетово е околу 36.000 денари, што е речиси 3.000 помалку од скопската, но кошничката со основни прехранбени продукти овде чини дури 20.000 денари месечно. Во Штип, иста таква кошничка — со житарки, млечни производи, овошје и зеленчук — изнесува околу 13.000 денари. Или, како што вели аналитичарот Краљев, „разлика од една минимална плата, само за храна“.
На пазарот, пак, атмосферата е мешавина од резигнација и цинизам. Некои купувачи патуваат до Куманово или Прилеп викендите, само за да наполнат гепек со поевтини намирници.
„Секој петок одам до Куманово, таму купувам. Кај нас ако земам исто толку — ќе немам за да платам сметки“, вели Арбен Р. од Тетово.
Други, пак, се откажуваат од дел од намирниците.
„Порано имавме грав барем еднаш неделно на трпеза. Сега, ни еднаш месечно. И јаболка ретко купувам, повеќе гледам да земам што е на акција“, додава тетовката Вера.
А институциите? Молчат. Нема инспекции, нема ценовни контроли, нема ни објаснувања. Само празни ветувања за некакви идни „структурни решенија“.
Додека тие решенија пристигнат, ако воопшто пристигнат, тетовци ќе продолжат да бројат ситно во џебот и да се враќаат дома со полупразни кеси.
Б.З.М.
