Се ближи есента, а со неа и времето кога низ селата и низ населбите се чувствува мирисот на печена ракија.
Сезоната на печење е пред врата и казаните веќе се палат. Во Македонија, според проценките на земјоделските здруженија, годишно се произведуваат околу 25 до 30 милиони литри домашна ракија.
Најголем дел од неа завршува во семејните визби и шишиња, а само мал дел се продава легално на пазарот со декларација и акциза.
Цената се движи од 250 до 400 денари за литар, зависно од квалитетот и јачината.
„Ракијата не е само пијалак, тоа е обред“, вели постар мајстор од Кичевско. „Од првата капка до последната – секој момент бара внимание. Ако ја пресечеш рано или доцна, можеш да изгубиш цел труд“.
Оваа година родот е шаренолик. Јаболката се послаби за околу 20 проценти, сливите со просек, а грозјето има посебна побарувачка за ракија.
„Јаболката одат по 5 до 7 денари за килограм, сливите 10 до 15, а грозјето од 18 до 30 денари“, објаснува Љупчо, сопственик на казан од Велешко. „Луѓето не се откажуваат. Некој ќе извади десетина литри само за дома, друг по неколку буриња за свадби и веселби“.
Една печка од 100 килограми комиње трае од 3 до 5 часа, и дава околу 8 до 10 литри ракија со јачина од 50 степени. Дел од мајсторите ја оставаат да одлежи во дабови буриња за да добие боја и благороден мирис.
Но, зад целата романтика стои и една економска сметка. Според податоците, државата годишно губи десетици милиони евра од акцизи поради нелегалната и неконтролирана домашна ракија.
Законот дозволува секое семејство да произведе до 50 литри за лична употреба без акциза, но во практика, многумина произведуваат и по 200 или 300 литри, а вишокот се продава „под рака“.
„Се проценува дека само од непријавената домашна ракија буџетот губи над 15 милиони евра годишно“, вели еден економист кој со години ја следи оваа сива зона. „Тоа се пари кои би можеле да одат во болници, училишта, инфраструктура, но наместо тоа остануваат во приватни визби“.
Сепак, за голем дел од граѓаните ракијата не е прашање на закон и акцизи, туку на традиција. Таа е лек за настинка, средство за масирање, пијалак за наздравување и симбол на гостопримство.
„Купената нема душа,“ вели млад печач. „Домашната е направена со свои раце и тоа се чувствува“.
И така, секоја есен се повторува истата слика: казани што тлеат, пламен што пламти, луѓе собрани околу маси со мезе, првата капка што се пробува со смеа.
Ракијата продолжува да биде и пијалак и дел од идентитетот, но и тема што ја отвора вечната дилема – традицијата или законската регулација?!
Б.З.М.
