Во август минатата година, лет од Техеран на иранската авиокомпанија „Махан Ер“ слета во Москва.
Меѓу патниците беше и Али Калванд, 43-годишен нуклеарен физичар, придружуван од четири соработници од наводната консултантска компанија „ДамавандТек“. Но, патувањето беше тајно – Иранците користеа дипломатски пасоши издадени непосредно пред патувањето.
Според западни претставници, најмалку тројца членови на делегацијата беа поврзани со SPND – тајна воена единица под контрола на иранското Министерство за одбрана, кое САД го опишуваат како наследник на претходната програма за развој на нуклеарно оружје на Иран. Меѓу нив беа научник од SPND, поранешен директор на компанија под санкции на САД за купување опрема за SPND и службеник за контраразузнавање.
Истрагата на „Фајненшл тајмс“ се базира на патни документи, преписка и интервјуа со западни претставници. Откриено е дека делегацијата посетила руски институти кои работат на технологии со двојна употреба – цивилни компоненти кои можат да имаат воена примена, вклучително и развој на нуклеарно оружје.
Во едно писмо, Калванд изразува интерес за стекнување тритиум, изотоп што ја зголемува експлозивната моќ на боевите глави и е предмет на строги правила за неширење.
Иран негира дека развива оружје и се повикува на фатвата на својот врховен лидер.
Патувањето се случи во време кога западните влади забележаа зголемени обиди на иранските научници да добијат чувствителна технологија од странство. Иако Западот не утврди дека Иран ја продолжил работата со оружје, САД предупредија дека Техеран презема чекори што ќе му овозможат побрзо да развие бомба ако одлучи да го стори тоа.
Експертите тврдат дека Иран со години користи стратегија на „пресметана двосмисленост“ – формално ги почитува нормите за неширење, но развива знаење поврзано со оружјето преку научни истражувања. „Ние го сметаме за форма на програма за нуклеарно оружје“, рече Дејвид Олбрајт од Институтот за наука и меѓународна безбедност.
Иран негира дека развива оружје и се повикува на фатва од ајатолахот Хамнеи. Тој не одговори на прашањата на „ФТ“ за патувањето, а Кремљ не коментираше.
Калванд, кој течно зборува руски и докторирал во Киев, добил задача од Министерството за одбрана да ја организира делегацијата. Поканата од Москва дошла од Олег Маслеников, 78-годишен руски научник, кој ги поканил во една од неговите компании.
Во делегацијата биле вклучени:
Џавад Гасеми, поранешен директор на „Парадајс Медикал Пионерс“, која САД ја санкционирале поради нејзините врски со SPND. Тој сега раководи со компанија која снабдува опрема за нуклеарна безбедност и е поврзана со Револуционерната гарда.
Рухолах Азимирад, виш научник на SPND и професор на Универзитетот „Малек Аштар“, исто така под санкции од ЕУ. Тој е експерт за тестирање на зрачење.
Соруш Мохташами, експерт за неутронски генератори, кој докторирал под менторство на Ферејдун Абаси-Давани, основач на SPND и поранешен раководител на програмата Амад. Ваквите генератори се користат при детонација на нуклеарно оружје.
Амир Јаздијан, 35-годишен контраразузнавачки службеник кој, според западните претставници, има улога во надзорот и безбедноста за време на чувствителни мисии.
Сите се претставени во Русија само како вработени во ДамавандТек, основана во 2023 година. Сопругата на Калванд, Лалех Хешмати, исто така ја води МКС Интернешнл, компанија санкционирана за купување опрема за балистички ракети.
Делегацијата помина четири дена во Русија. Тие ги посетија компаниите Техноексперт и Ториј, обете поврзани со Институтот Полиус, дел од рускиот државен одбранбен конгломерат Ростек. Според експертите, ваквите посети не би биле можни без одобрение од руската безбедносна служба ФСБ.
Ториј произведува електронски забрзувачи и клистрони – уреди што можат да се користат за тестирање на нуклеарно оружје со помош на системи со блиц Х-зраци. Ваквите системи овозможуваат симулирање на експлозија без детонирање на вистинска бомба.
Во исто време, Калванд испрати писмо до руската компанија Ритверц барајќи снабдување со тритиум, стронциум-90 и никел-63 – сите изотопи под строга меѓународна контрола. Ритверц не одговори на барањето, а FT не пронајде докази дека изотопите биле испорачани.
„Тритиумот автоматски значи оружје“, рече Вилијам Алберк, поранешен раководител на центарот за неширење оружје на НАТО. Иако има цивилна примена, неговото барање од одбранбени извори се смета за сериозно сомнително.
„Загрижувачки е што таквите луѓе можат да имаат вакви состаноци во Русија, со оглед на состојбата на односите меѓу Иран и Русија“, рече Пранај Вади, кој беше виш директор за неширење оружје во Советот за национална безбедност на САД до јануари 2025 година.
