Картелите се едни од најтешките прекршувања на правилата на пазарната конкуренција, со кои директно се загрозуваат правата на потрошувачите и се нарушува здравата економска рамнотежа.
Иако често се случуваат под радарот, картелските здружувања претставуваат тајни договори меѓу претпријатија кои наместо да се натпреваруваат меѓу себе, соработуваат за да постигнат повисоки цени, поделба на пазарот или ограничување на понудата.
Картел е тајна или прикриена соработка меѓу два или повеќе конкуренти, насочена кон договарање на цени, ограничување или контрола на производство, поделба на пазарот според региони или клиенти, како и усогласување на услови за продажба.
Во основа, наместо фирмите да се натпреваруваат за купувачи, тие со договор си обезбедуваат заедничка корист на сметка на потрошувачите.
Најчесто, картелското здружување се случува во форма на редовни тајни состаноци меѓу претставници на компании, усогласени ценовници – испратени до клиенти истовремено, електронска комуникација во која се делат информации за понуди, попусти или лимити.
Во многу случаи, картелот е тешко да се докаже бидејќи учесниците го прикриваат соработувањето преку формално независно однесување. Но институциите како Комисијата за заштита на конкуренцијата (КЗК) имаат надлежност да извршат ненадејни контроли, увид во службена документација и електронска пошта и да покренат постапки доколку има докази за нарушување на конкуренцијата.
Зошто се штетни картелите?
Потрошувачите плаќаат повисоки цени, квалитетот на услугата може да се намали, бидејќи нема стимул за подобрување, малите фирми се истиснуваат од пазарот, бидејќи не можат да се натпреваруваат, иновациите се потиснуваат, а пазарот стагнира.
На пример, доколку неколку компании се договорат за исти цени, потрошувачите реално немаат избор, па каде и да отидат, ќе платат исто, без разлика на понудата.
Каква е казнивоста во Македонија?
Според Законот за заштита на конкуренцијата, картелските договори се строго забранети (член 7) и се санкционираат како прекршок. Казните што ги изрекува КЗК можат да бидат:
- до 10% од вкупниот приход на компанијата во претходната година
- одредени одговорни лица исто така можат да сносат прекршочна одговорност
- во некои случаи, можни се и забрани за учество во јавни набавки
Прекршочните постапки се водат административно, а во случај на жалба, конечниот збор го имаат Управниот и Вишиот управен суд.
Кои сектори се најризични?
Според досегашната практика, картелите најчесто се појавуваат во овие сектори:
- малопродажба (ланци на маркети)
- осигурителен сектор
- фармација
- градежништво
- трговија со нафта и деривати
Овие сектори имаат голем обрт, слични производи и често ограничен број на конкуренти, што го прави полесно и попривлечно договарањето.
Како се штитат пазарот и граѓаните?
Клучната улога ја имаат институциите како Комисијата за заштита на конкуренцијата, но и јавноста. Последните години, КЗК отвори неколку значајни постапки против синџири маркети, осигурителни компании и професионални здруженија.
Дополнително, секој што има информации за картелско здружување може анонимно да пријави до КЗК, преку нивната веб-страница или директно во архивата. Во некои земји, постојат и програми каде што учесник во картелот може да добие помала казна доколку прв соработува со институциите.
Картелите не се само технички прекршок, туку тие се директен напад врз џебот на граѓаните. Во услови на инфлација, пад на куповната моќ и осетлив пазар, секоја манипулација со цените е сериозно прашање. Одговорноста е и на институциите но и на новинарите, бизнис секторот и потрошувачите, да препознаат кога конкуренцијата е само илузија.
С.Б.
